ایــــران : درایران طی سال های 1990تا1992م سرانه مصرف سیگار برای بزرگسالان 15 سال وبالاتر 930 نخ در سال بوده است . براساس طرح سراسری سلامت و بیما ری 1378 وزارت بهداشت ودرمان ، در جامعه 15 سال و بالاتر تحت پوشش دانشگاههای علوم پزشکی کشور ، شاخص مصرف سیگار کل کشور در جمعیت شهری و روستایی یکسان و برابر9/11 درصد بوده است و میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح کل کشور 2/13 عدد(نخ) در روز (جامعه شهری 7/12 نخ و جامعه روستایی 1/14 نخ ) بوده است . در سطح استان آذر بایجان غربی شاخص مصرف سیگار به عدد هشدار دهنده 6/15 درصد بالغ گشته است که نسبت به متوسط کشوری 7/3 درصد افزایش داشته است (جامعه شهری 15 درصد و جامعه روستایی 3/16 درصد ). میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح این استان نیز به عدد 4/15 نخ در روز رسیده که باز هم نسبت به متوسط کشوری 2/2 نخ بیشتر است . 9/81 درصد کسانی که سیگار می کشند ، کشیدن سیگار را قبل از 15 سالگی شروع کرده اند که در شهروروستا یکسان است. در یک بررسی در سطح دبیرستان های رشت معلوم شد که 29/69 درصد دانش موزآن اصلا سیگار نمی کشیدند ، 01/13درصد پاسخگویان گاهی و 94/8 درصد آنها همیشه سیگار می کشیدند ،13/8 درصد قبلا سیگار می کشیدند ولی هنگام بررسی ترک کرده بودند. در بررسی انجام شده در شهر شیراز 26 درصد مردان و 6/3 درصد زنان شرکت کننده بطور عادی سیگار می کشید ند . میانگین سن شروع سیگار 21 سا ل گزارش شده است (دامنه 10 تا 60 سال ) . عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات : این عوامل را می توان در دو گروه کلی ، عوامل فردی و عوامل محیطی تقسیم بندی نمود. الف) عوامل فردی (روانی ، شخصیتی) گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات: منظور عواملی است که باعث از دست دادن یا ضعیف شدن توانایی های خود شخص د رمقابله با ابتلاء به کشیدن سیگار می گردند . تربیت خانوادگی و اجتماعی در ساختن این عوامل شخصیتی نقش اساسی را بعهده دارند. اغلب این عوامل بر رفتار افراد که کشیدن سیگار نیز خود نوعی خاصی از رفتار است ، تأثیر دارند. • عمده ترین این عوامل عبارتنداز: 1) انگیزه هایی مانند وقت گذرانی ، سرگرمی ، رفع خستگی و کنجکاوی. 2) همرنگی با جمع دوستان: تأثیر دوستان سیگاری و نا با ب (گروه همسالان) از طریق تعارف سیگار و تشویق به کشیدن آن چشمگیر است. 3) احساس رشد و استقلال طلبی : نوجوان با اعلام اینکه « من بزرگ شده ام» بر علیه محدودیت های دوران کودکی قیام می کند. 4) ابراز وجود و جلب توجه: نوجوان با اقدام به سیگار کشیدن به گمان خویش نوعی تجدد خواهی، موفقیت ، آزادی وتشخّص را به دیگران نشان می دهد .اوبا این کار می خواهد بگوید « من برای خودم کسی هستم» . این نوع ابراز وجود ریشه در تصور غلط و نادرست نوجوان از رابطه سیگار و پذیرش اجتماعی دارد . 5) همانند سازی با الگوهای مورد پذیرش خود: تأثیر پذیری از الگوهای مورد قبول نوجوان مانند والدین ، معلم یا سایر شخصیت های اجتماعی مشهور(هنر پیشه ها ، نویسندگان ، قهرمانان و...) که رفتار ضد سلامت کشیدن سیگار را دارند . 6) نداشتن « مهارت نـَه گفتن» : ضعف اراده و نداشتن قاطعیت در تصمیم گیری باعث تسلیم شدن نوجوان در برابر پیشنهادهای ضد سلامت دیگران از جمله قبول تعارف سیگار کشیدن می شود. 7) ناآگاهی یا پایبندی ضعیف به دستورات دینی : نوجوان حکم شرعی استعمال دخانیات را نمی داند یا درکل نسبت به آن زیاد پایبند نمی باشد. ب) عوامل محیطی گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات: تمام عواملی که بطورمشخص ازمحیط خارج فرد به او فشار وارد می نمایند که یک رفتار ضد سلامت مانند کشیدن سیگاررا آغاز یاادامه دهد را شامل می شود مانند عوامل خانوادگی،اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،سیاسی وبین المللی . • عمده ترین این عوامل عبارتنداز: 1) عوامل خانوادگی: خانواده ناسالم و ناأمن یکی از مهم ترین عوامل بوجود آمدن همه مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان منجمله اعتیاد به کشیدن سیگار می باشد مواردی مانند نداشتن تفاهم و نزاع دائمی والدین ،سیگار کشیدن هر دویا یکی از آنها ، اعتیاد والدین به مواد مخدر والکل، جدایی والدین ازهم ونظارت ضعیف آنه بر کودکان و نوجوانان خود از این جمله اند. 2) داشتن دوستان سیگاری : که با تعارف بی جا ودادن اطلاعات غلط باعث می شوند نوجوان به دام سیگارکشیدن بیفتد. 3) آسانی دسترسی و تهیه : سیگار را از هر دکه ای وبا قیمت کم می توان خرید. 4) ناتوانی نظام تعلیم و تربیت : نهاد مدرسه ، نهادهای دینی ومتصدیان آموزش سلامت جامعه نسبت به آموزش راههای پیشگیری از رفتارهای پر خطر و ضد سلامت به کودکان و نوجوانان و خانواده های آنهابه شکل کارآمد ومؤثر عمل نکرده اند . 5) تبلیغات رسانه ای فراوان : این تبلیغات از سوی شرکت ها و کمپانی های بزرگ سود جوی جهانی برای بد ست آوردن سود بیشتر واز طریق تمامی رسانه های قدرتمند موجود مانند شبکه های تلویزیونی ماهواره‌ای ، اینترنت ، فیلم ها، روزنامه ها، مجلات ، کتاب هاوکالاهای مورد علاقه نوجوانان با انواع شگردها جهت فریب نوجوانان انجام می شود. 6) نارسایی قوانین ونبودن تضمین برای اجرای قوانین موجود در پیشگیری از کشیدن سیگار: دراین خصوص می توان به خرید و فروش سیگاربدون محدودیت درکلیه مکانهای عمومی و به تمام سنین ، قاچاق سیگار به داخل کشور، استعمال دخانیات در اماکن عمومی و حتی دولتی اشاره کرد. 7) نبودن برنامه و امکانات مناسب جهت استفاده مفید و سالم نوجوان از اوقات فراغت و بیکاری خود. اهــداف ویــژه آ مــوزشی : انتظار می رود فراگیران در پایان جلسه آموزشی قادر باشند: 1) شکل‌های استعمال توتون در فراورده های دخانیات را نام ببرند. 2) تاریخچه مختصر استعمال دخانیات در جهان وایران را بازگو کنند. 3) وضعیت کنونی استعمال دخانیات در جهان و ایران را با ذکردرصد شیوع سیگار کشیدن بیان نمایند. 4) عواملی را که باعث گرایش نوجوانان به دخانیات می شوندف بر شمارند. 5) مواد زیان آور موجود در دود سیگار راتقسیم بندی کرده ونام ببرند. 6) بیماریهای عمده ناشی از استنشاق دود سیگار را نام برده و مختصراً عوارض جسمانی ناشی از هر کدام را بیان نمایند. 7) زیان های اقتصادی استعمال دخانیات را با تعیین رقم تخمینی سرانه هزینه مصرف سیگار بیان کنند. 8) عمده ترین پیامدهای اجتماعی ناشی از استعمال دخانیات را ردیف نمایند. 9) دیدگاه اسلام در باره استعمال دخانیات را با بیان حکم شرعی مربوطه ، توضیح دهند. 10) عمده ترین منافعی را که پیشگیری از کشیدن سیگار یا ترک آن بدنبال خواهند داشت ، ذکر نمایند. 11) مهم ترین عواملی را که مانع اتخاذ عملکرد پیشگیری کننده از کشیدن سیگار یا ترک آن می شوند، نام ببرند. 12) مؤثرترین راههای پیشگیری از کشیدن از کشیدن سیگار را نام برده و هر کدام را در یک خط توضیح دهند. الف) شکل های مصرف توتون : برگ های خشک شده گیاه توتون را معمولاً به اشکال مختلفی مانند چپق (پیپ) ، قلیان ، سیگار وجویدن ، مورد استفاده قرار می دهند . آنچه امروزه مصرف آن از سایر انواع شایعتر است کشیدن سیگار می باشد که در این حالت کاغذ نازکی را روی برگ های خشک و خرد شده گیاه توتون پیچانیده و آنرا آتش زده و دود ناشی از سوختن آنرا استشمام می نمایند. ب) تاریخچه مختصر استعمال دخانیات در جهان و ایران : جـــهــــــــان: انسان از زمان های قدیم توتون را می شناخته است .هرودت مورخ مشهور یونان در این باره چنین نوشته است : طایفه های صحرا نشین که در جنوب کشور ما اقامت داشتند وهمچنین بومیان آفریقا ، یک نوع گیاه را می سوزاندند و دودش را می خوردند. اروپاییان برای اولین بار در سال 1492 م در هنگام کشف قاره آمریکا بوسیله کریستف کلمب ، با دود کردن این گیاه وحشی (توتون) آشنا شدند . سپس شخصی به نام کرومن Crewmen توتون رااز آمریکا برای اروپاییان به ارمغان آورد و مصرف این گیاه سمی را به آنها آموخت. برگ های گیاه توتون در سال 1519 م به اسپانیا رسید و از سال 1560 م در بین مردم آنجا عمومیت یافت . از آن زمان تاکنون استعمال توتون به عنوان یکی از عجیب ترین عادت های بشر، سلامت میلیون ها انسان را در سراسر جهان تهدید می کند. ایـــــــران: در ایران بطور دقیق زمان آغاز دود کشی را نمی توان تعیین کرد ولی مدارک تاریخی نشان می دهد هنوز نیم قرن ازدود کشی در اروپا نگذشته بود که چپق کشی در ایران رواج یافت . در باره وارد شده توتون به ایران احتمالات گوناگون وجود دارد و برخی احتمال می دهند به دستیاری عثمانی ها وارد ایران شده است . برخی دیگر ورود آنرا به پرتقالی هادر سال 999هـ ق (1590 م) نسبت می دهند که در زمان شاه عباس صفوی بصورت قلیان و چپق رواج یافت . در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ، دولت وقت ایران امتیاز ، کاشت، داشت، برداشت وفروش آنرا به یک کمپانی انگلیسی اعطاء کرد. در سال 1316 هـ ش کارخانه جدیدالتأسیس دخانیات ایران سالیانه 600 میلیون نخ سیگار تولید می کرد . در سال 1356هـ ش یعنی چهل سال بعد از آن تاریخ ، این میزان به 24 میلیارد نخ یعنی چهل برابر چهل سال پیش رسید. از این تعداد سیگار 13 میلیارد نخ آن داخلی و 11 میلیارد بقیه خارجی بود. طی سال های اول انقلاب کاهش مختصری در تولید سیگار ایجاد شد اما از سال 1360 هـ ش مجدداً سیر صعودی سریعتری گرفت و در سال 1362هـ ش به 27 میلیارد نخ رسید . در سال 1315 هـ ش تقریباً 12000 هکتار و د ر سال 1374 هـ ش 30000هکتار از مرغوبترین زمین های حاصلخیز کشور زیر کشت توتون بوده است. ج) وضعیت کنونی استعمال دخانیات در جهان و ایران : جهــان: در گزارش وضعیت جهانی استعمال دخانیات برای 190 کشور جهان توسط سازمان جهانی بهداشت در سال 1997م چنین آمده است : در ابتدای دهه 1990 م در جهان یک میلیارد و صد میلیون نفر سیگاری زندگی می کردند. به عبارت دیگر 47% همه مردان پانزده سااله و بالاتر و 12% همه زنان پانزده سااله و بالاترجهان سیگاری بوده اند . در این حال میانگین مصرف روزانه سیگاری ها درکلّ 16 نخ سیگارت و برای آفریقا با کمترین میزان مصرف 10 نخ و آمریکا و اروپا با 18 نخ بالاترین میزان مصرف بوده است . برآورد می شود که شیوع سیگار کشیدن در سطح اروپا در میان نوجوانان سنین 15 تا 18 سال حدود 30% باشد. در حال حاضر در بعضی کشورها تعداد موارد جدید مصرف سیگار در دختران مساوی وحتی بیشتراز پسران می باشد. برای مثال در بلژیک ، فرانسه، آلمان ، هلند، نیوزلند، نروژ،انگلستان و ایالات متحده آمریکا تعداد دختران نوجوان مصرف کننده سیگار بیش از پسران است. بر اساس تحقیقات متعدد در سطح جهان بیش از 90% سیگاریها قبل از 19 سالگی مصرف سیگار را شروع کرده اند. به عقیده سازمان بهداشت جهانی اگر فردی تا 20 سالگی به مصرف سیگار روی نیاورد ، احتمال ابتلاء او در سنین بالاتر بسیار کم است. ایــــران : درایران طی سال های 1990تا1992م سرانه مصرف سیگار برای بزرگسالان 15 سال وبالاتر 930 نخ در سال بوده است . براساس طرح سراسری سلامت و بیما ری 1378 وزارت بهداشت ودرمان ، در جامعه 15 سال و بالاتر تحت پوشش دانشگاههای علوم پزشکی کشور ، شاخص مصرف سیگار کل کشور در جمعیت شهری و روستایی یکسان و برابر9/11 درصد بوده است و میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح کل کشور 2/13 عدد(نخ) در روز (جامعه شهری 7/12 نخ و جامعه روستایی 1/14 نخ ) بوده است . در سطح استان آذر بایجان غربی شاخص مصرف سیگار به عدد هشدار دهنده 6/15 درصد بالغ گشته است که نسبت به متوسط کشوری 7/3 درصد افزایش داشته است (جامعه شهری 15 درصد و جامعه روستایی 3/16 درصد ). میانگین تعداد سیگار مصرفی در سطح این استان نیز به عدد 4/15 نخ در روز رسیده که باز هم نسبت به متوسط کشوری 2/2 نخ بیشتر است . 9/81 درصد کسانی که سیگار می کشند ، کشیدن سیگار را قبل از 15 سالگی شروع کرده اند که در شهروروستا یکسان است. در یک بررسی در سطح دبیرستان های رشت معلوم شد که 29/69 درصد دانش موزآن اصلا سیگار نمی کشیدند ، 01/13درصد پاسخگویان گاهی و 94/8 درصد آنها همیشه سیگار می کشیدند ،13/8 درصد قبلا سیگار می کشیدند ولی هنگام بررسی ترک کرده بودند. در بررسی انجام شده در شهر شیراز 26 درصد مردان و 6/3 درصد زنان شرکت کننده بطور عادی سیگار می کشید ند . میانگین سن شروع سیگار 21 سا ل گزارش شده است (دامنه 10 تا 60 سال ) . د) عوامل گرایش نوجوانان به دخانیات : این عوامل را می توان در دو گروه کلی ، عوامل فردی و عوامل محیطی تقسیم بندی نمود. الف) عوامل فردی (روانی ، شخصیتی) گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات: منظور عواملی است که باعث از دست دادن یا ضعیف شدن توانایی های خود شخص د رمقابله با ابتلاء به کشیدن سیگار می گردند . تربیت خانوادگی و اجتماعی در ساختن این عوامل شخصیتی نقش اسا سی را بعهده دارند. اغلب این عوامل بر رفتار افراد که کشیدن سیگار نیز خود نوعی خاصی از رفتار است ، تأ ثیر دارند. • عمده ترین این عوامل عبارتنداز: 1) انگیزه هایی مانند وقت گذرانی ، سرگرمی ، رفع خستگی و کنجکاوی. 2) همرنگی با جمع دوستان: تأثیر دوستان سیگاری و نا با ب (گروه همسالان) از طریق تعارف سیگار و تشویق به کشیدن آن چشمگیر است. 3) احساس رشد و استقلال طلبی : نوجوان با اعلام اینکه « من بزرگ شده ام» بر علیه محدودیت های دوران کودکی قیام می کند. 4) ابراز وجود و جلب توجه: نوجوان با اقدام به سیگار کشیدن به گمان خویش نوعی تجدد خواهی، موفقیت ، آزادی وتشخّص را به دیگران نشان می دهد .اوبا این کار می خواهد بگوید « من برای خودم کسی هستم» . این نوع ابراز وجود ریشه در تصور غلط و نادرست نوجوان از رابطه سیگار و پذیرش اجتماعی دارد . 5) همانند سازی با الگوهای مورد پذیرش خود: تأثیر پذیری از الگوهای مورد قبول نوجوان مانند والدین ، معلم یا سایر شخصیت های اجتماعی مشهور(هنر پیشه ها ، نویسندگان ، قهرمانان و...) که رفتار ضد سلامت کشیدن سیگار را دارند . 6) نداشتن « مهارت نـَه گفتن» : ضعف اراده و نداشتن قاطعیت در تصمیم گیری باعث تسلیم شدن نوجوان در برابر پیشنهادهای ضد سلامت دیگران از جمله قبول تعارف سیگار کشیدن می شود. 7) ناآگاهی یا پایبندی ضعیف به دستورات دینی : نوجوان حکم شرعی استعمال دخانیات را نمی داند یا درکل نسبت به آن زیاد پایبند نمی باشد. ب) عوامل محیطی گرایش نوجوانان به استعمال دخانیات: تمام عواملی که بطورمشخص ازمحیط خارج فرد به او فشار وارد می نمایند که یک رفتار ضد سلامت مانند کشیدن سیگاررا آغاز یاادامه دهد را شامل می شود مانند عوامل خانوادگی،اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی،سیاسی وبین المللی . • عمده ترین این عوامل عبارتنداز: 1) عوامل خانوادگی: خانواده ناسالم و ناأمن یکی از مهم ترین عوامل بوجود آمدن همه مشکلات رفتاری در کودکان و نوجوانان منجمله اعتیاد به کشیدن سیگار می باشد مواردی مانند نداشتن تفاهم و نزاع دائمی والدین ،سیگار کشیدن هر دویا یکی از آنها ، اعتیاد والدین به مواد مخدر والکل، جدایی والدین ازهم ونظارت ضعیف آنه بر کودکان و نوجوانان خود از این جمله اند. 2) داشتن دوستان سیگاری : که با تعارف بی جا ودادن اطلاعات غلط باعث می شوند نوجوان به دام سیگارکشیدن بیفتد. 3) آسانی دسترسی و تهیه : سیگار را از هر دکه ای وبا قیمت کم می توان خرید. 4) ناتوانی نظام تعلیم و تربیت : نهاد مدرسه ، نهادهای دینی ومتصدیان آموزش سلامت جامعه نسبت به آموزش راههای پیشگیری از رفتارهای پر خطر و ضد سلامت به کودکان و نوجوانان و خانواده های آنهابه شکل کارآمد ومؤثر عمل نکرده اند . 5) تبلیغات رسانه ای فراوان : این تبلیغات از سوی شرکت ها و کمپانی های بزرگ سود جوی جهانی برای بد ست آوردن سود بیشتر واز طریق تمامی رسانه های قدرتمند موجود مانند شبکه های تلویزیونی ماهواره ای ، اینترنت ، فیلم ها، روزنامه ها، مجلات ، کتاب هاوکالاهای مورد علاقه نوجوانان با انواع شگردها جهت فریب نوجوانان انجام می شود. 6) نارسایی قوانین ونبودن تضمین برای اجرای قوانین موجود در پیشگیری از کشیدن سیگار: دراین خصوص می توان به خرید و فروش سیگاربدون محدودیت درکلیه مکانهای عمومی و به تمام سنین ، قاچاق سیگار به داخل کشور، استعمال دخانیات در اماکن عمومی و حتی دولتی اشاره کرد. 7) نبودن برنامه وامکانات مناسب جهت استفاده مفید و سالم نوجوان از اوقات فراغت و بیکاری خود.